Gastvrijheid: een pijnlijke weg om anderen te verwelkomen

Met twee kerkgemeenschappen vragend aan hun gelovigen om aandacht te schenken aan werken van barmhartigheid willen wij het niet nalaten een boek over gastvrijheid voor te stellen.

De wereldwijde nettoimmigratiesaldi in april 2006

Robert Vosloo spreekt in zijn boek Engelen als gasten, over christelijke gastvrijheid.

**

Gastvrijheid is, zou men kunnen zeggen, de openheid voor andere mensen in hun anders-zijn, voor vreemden in hun vreemd-zijn. Dit anders-zijn van mensen trekt ons vaak aan. We worden gefascineerd door hun andere wijze van kleden, praten, en het andere soort voedsel dat zij eten. Het is juist vanwege dit anders-zijn van mensen waarom veel mensen zo graag reizen. Daardoor betreden we een andere wereld en zó verbreden we onze eigen kijk op het leven. De verscheidenheid van mensen, culturen en gebruiken maakt dat wij tegenwoordig graag spreken over de rijkdom van verscheidenheid. Dat is toch ruimer dan de levensopvatting die mensen tot een grijze, homogene massa reduceert. We moeten inderdaad de verscheidenheid ten opzichte van mensen en heel de schepping vieren en daar vreugde in vinden. Wij moeten de ‘gave van het anders-zijn’ op een goede manier opvatten.

Tutu met zijn dochter Mpho Andrea in Nederland, 2012

Desmond Tutu gebruikt vaak het beeld van Zuid-Afrika als een regenboognatie – een krachtige metafoor die iets weerspiegelt van de kleurenrijkdom die anders-zijn en verscheidenheid met zich mee kunnen brengen.

De ander als bedreiging
Het is echter ook zo dat ‘de ander’ ons niet alleen fascineert, maar ook angst inboezemt. De term ‘de ander’ wordt in het theoretische gesprek gebruikt als een soort verzamelwoord voor mensen die anders zijn, voor de ‘niet-zoals-ik’ of de ‘niet-zoals-wij’. ‘De ander’ (zoals de term ‘vreemdeling’) roept vaak ambivalente gevoelens bij ons op. Wij denken vaak intuïtief dat we voor vreemdelingen moeten oppassen, dat zij gevaarlijk kunnen zijn. Aan de ene kant trekt het anders-zijn van de vreemdeling ons aan, aan de andere kant is er het gevoel dat vreemdelingen dragers van onheil kunnen zijn. De dubbelheid in onze houding tegenover vreemdelingen is ons van oudsher bekend. In veel talen is zelfs een sterke overeenkomst tussen het woord voor vreemdeling en het woord voor vijand (bijv. het Latijnse woord hostis).

‘De ander’ fascineert ons niet alleen, maar boezemt ook angst in
We hebben het gevoel dat het in orde is als we ‘hen’ op vlooienmarkten zien en bij hun kraampjes kopen of in hun restaurants eten, want de ontmoeting vindt meestal in het voorbijgaan plaats en daarna keren we terug naar onze eigen woonplek. We hoeven niet verder met vreemdelingen om te gaan. Zo worden ‘de anderen’ gemakkelijk geromantiseerd – zolang zij zich aanpassen aan ons en onze wensen, willen wij hen accepteren, maar op het moment dat zij ‘nader’ komen veranderen onze gevoelens.
(…)
De ander die nabij is: een geschiedenis over broers
Dietrich Bonhoeffer (1939)

Dietrich Bonhoeffer (1939)

Als wij aan gastvrijheid jegens de vreemdeling denken, denken wij meestal aan hen die een andere taal spreken dan wij, of andere culturele gebruiken hebben. En gastvrijheid jegens de vreemdeling heeft zeker te maken met openheid jegens hem. De Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer herinnert ons er echter terecht aan dat degene die het dichtst bij ons staat en dezelfde taal met dezelfde accenten spreekt, soms voor ons de grootste vreemdeling is. Mensen in ons eigen huis (in het Duits: Heim) zijn vaak voor ons het grootste mysterie (Duits: Geheimnis). De oproep tot gastvrijheid heeft dus niet alleen te maken met de vreemdeling uit een andere cultuur, maar ook met oog hebben voor het anders-zijn van hen die dicht bij ons leven, die in onze ogen net zoals wij zijn.

Gastvrijheid vraagt ten diepste dat wij onszelf openstellen voor de ander en zijn anders-zijn; dat wij goed zullen zien dat openheid voor de ander niet betekent dat wij onze eigen identiteit prijsgeven, maar die juist verruimen. Dat dit niet zo gemakkelijk is leren we al uit een geschiedenis op de eerste bladzijden van de Bijbel, namelijk uit het verhaal van Kaïnh en Abel. Het is de moeite waard om stil te staan bij de geschiedenis uit Genesis 4. Abel was een veeboer en Kaïn een agrariër. Beiden hadden een offer aan de Heer gebracht. We lezen dat de Heer het offer van Abel aannam. Kaïn was daar woedend over. De Heer vroeg hem waarom hij kwaad was, en voegde er de waarschuwing aan toe dat hij goed moest doen en over het kwaad moest heersen. We lezen dat Kaïn Abel toch doodsloeg.

Gastvrijheid vraagt ten diepste dat wij onszelf openstellen voor de ander en zijn anders-zijn
Er zijn zeker veel manieren om deze geschiedenis te lezen. Sommige uitleggers wijzen erop dat Kaïn en Abel in veel opzichten gelijk waren. Ze hadden dezelfde ouders. Beiden hadden gerespecteerde beroepen in de toenmalige samenleving. Het gaat er in deze geschiedenis dus niet om dat de Heer veeboeren verkiest boven agrarische boeren. Kaïn en Abel hadden beiden passende offers aan de Heer gebracht. Bijbelkenners wijzen ons erop dat we iets van de gelijkheid tussen Kaïn en Abel kunnen zien als we naar de literaire structuur van het verhaal kijken. De volgorde van de namen worden afgewisseld: soms wordt Kaïn het eerst genoemd, en dan weer Abel. Toch was er volgens de tekst ook een belangrijk verschil tussen die twee broers. Wij zien dat aan hun namen. Bij de geboorte van Kaïn roept Eva uit: ‘Ik heb een man verkregen!’
Kaïns naam is dus een sterke naam. Het betekent zoiets als: ‘om te produceren’ of ‘om voort te brengen’. Abels naam daarentegen duidt op minderwaardigheid. Het betekent letterlijk zoiets als ‘zuchtje’. In de naamgeving van Abel ligt de suggestie dat hij bijna waardeloos was.
Wij weten niet precies hoe het komt dat de Heer het offer van Abel aannam. Mogelijk heeft het iets te maken met een refrein dat we door de hele Bijbel heen vinden: God reikt uit naar de geringsten, naar hen die door doelbewuste acties van mensen of de gang van de geschiedenis als waardeloos beschouwd worden. In het aanvaarden van het offer van Abel zit mogelijk iets van God die de dingen rechtzet. In het aanvaarden van het offer zien wij dat God omziet naar de geringen, naar de schijnbaar waardeloze ‘zuchtjes’.
Het is van belang om te letten op Kaïns reactie. Hij laat zich duidelijk niet gezeggen dat God Abel aan hem gelijk stelt door diens offer te aanvaarden. Een deel van zijn identiteit ligt daarin dat hij de belangrijkste is. In zijn boek Exclusion and Embrace merkt de theoloog Miroslav Volf op dat Kaïns identiteit diep gestempeld wordt door het feit dat hij een ‘niet-Abel’ is, dus doordat hij zichzelf belangrijker acht dan Abel. Abel is een bedreiging voor het zelfverstaan van Kaïn. Daarom meent Kaïn dat hij alleen kan zijn wie hij is door Abel uit te sluiten. In het verhaal zien we hoe de strategie van uitsluiting tot geweld, tot moord leidt.

ls onze identiteit bedreigd wordt, bouwen we gemakkelijk muren
Aan het verhaal van Kaïn en Abel wordt hier gerefereerd, omdat het iets van de crisis weerspiegelt die wij in ons samenleven met anderen beleven. Als anderen onze identiteit of ons zelfverstaan bedreigen, beleven wij dat vaak als pijnlijk en ondraaglijk. Vervolgens kiezen we gemakkelijk de weg van uitsluiting, vernedering of zelfs geweld. We kunnen de geschiedenis van de vorige eeuw lezen als een voorbeeld waarbinnen op zodanige manier aan de eigen identiteit vastgehouden is dat anderen (die niet zo zijn als ‘wij’) zijn buitengesloten en uiteindelijk ook uitgeschakeld. We kunnen in dat verband denken aan de talloze onderdrukkende stelsels en nationalistische ideologieën die in de 20e eeuw zo veel onbeschrijflijke ellende, pijn en mensenvernietiging gebracht hebben.
Iets van die logica bedreigt ook onze levensbeschouwing. Als onze identiteit bedreigd wordt, bouwen we gemakkelijk muren. Vaak gaat de ‘bescherming’ van identiteit gepaard met demonisering en uiteindelijk vernietiging van mensen (en dingen) die anders zijn. En in dat proces vernietigen wij misschien ook wat we willen beschermen. Of zoals Bruce Springsteen op de titelsong van zijn cd Devils and Dust zingt:
I’m just trying to survive!
What if what you do to survive
kills the things you love?
Fear’s powerful thing
it can turn your heart black…
It’ll take your God-filled soul
and fill it with devils and dust.
Terzijde: nauwkeurige lezing van het verhaal van Kaïn en Abel binnen de Verwelkoming betekent dat we de pijnlijke weg willen gaan om tijd en plaats te moeten leren maken voor de andercontext van Genesis 2-4 onthult ook hoe de aarde (adama in het Hebreeuws) onder de broedermoord lijdt. In een interessant artikel ‘Fratricide and Ecocide: Rereading Genesis 2-4’ beklemtoont Brigitte Kahl het feit dat de moord in het veld plaatsvindt. Het veld, zo lezen we in Genesis 2:5, is de plaats waar bomen en planten moeten groeien. Daarvoor is water nodig. Maar in Genesis 4 lezen we dat de aarde geen water krijgt, maar bloed: ‘Het bloed van jouw broer schreeuwt uit de aarde naar Mij. Vervloekt ben je nu, ga weg van deze plek, waar de aarde gretig het bloed van jouw broer uit jouw hand heeft opgeslurpt’ (10b-11). Kahl zegt over de aarde:
Zij opent haar mond om bloed te ontvangen, dat is dood, in plaats van het levenbrengend zaad uit Kaïns handen.
Van ploegscharen worden dus zwaarden gemaakt, in plaats van andersom.
Is er een alternatief voor de reactie van Kaïn? Kunnen we zó over onszelf, over onze identiteit nadenken, dat die niet de ander uitsluit en uitschakelt, en de schepping niet laat lijden? Met deze vragen moeten we eerlijk omgaan. Een levenshouding van gastvrijheid geeft wel een richting die als alternatief kan dienen voor de logica van uitsluiting. Dat betekent dat we de ander niet als een bedreiging zien, maar als een geschenk om te verwelkomen. Deze verwelkoming betekent dan ook dat we de pijnlijke weg willen gaan om tijd en plaats te moeten leren maken voor de ander.

+

Voorgaande

Het gevaar om niets te doen tegen de oorzaak en de kwaal

Jaarthema voor Gereformeerde kerk in Nederland ”Vreemdelingschap en hoop”

Voor Katholieken ook een jaarthema rond barmhartigheid

++

Aanvullend

De Falende mens #1 Voor en na zondvloed

+++

Artikelen over buitenlanders of vreemdelingen en gastvrijheid

  1. Buitenlander-plus
  2. Tering buitenlander
  3. De nepbuitenlander
  4. njederlands
  5. Vluchtelingen, medemensen in nood: welkom!
  6. Passie voor Gastvrijheid
  7. Zweden, het gemankeerde paradijs… deel 4
  8. Dé TIP voor een grieploze herfst!

+++

1 Comment

Filed under Levensstijl, Nederlandse teksten - Dutch writings, Religieuze aangelegenheden, Sociale Aangelegenheden, Voelen en Welzijn

One response to “Gastvrijheid: een pijnlijke weg om anderen te verwelkomen

  1. Pingback: Ga naar buiten. Laat de wereld binnen. | From guestwriters

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s